یادداشت روز » یادداشت‌ها
کد خبر : 902
یکشنبه - ۳ دی ۱۳۹۶ - ۱۹:۲۲
نگاهی به فعالیت انجمن دوستداران کودک پویش

امیدی در دل کژروی‌های فعالیت ان‌جی‌اویی

«انجمن دوستداران کودک پویش» از ان‌جی‌اوهای فعال در حوزۀ کودکان کار و بازمانده از تحصیل است که فعالیتش به نزدیک به یک دهه می‌­رسد. این انجمن که به گفتۀ مدیرعاملش «در سال‌­های گذشته آرام و به دور از شوآف‌­های مرسوم فعالیت داشته»، تلاشش بر این بوده تا با رویکرد جامع، به زندگی اجتماعی کودکان محروم و خانوادۀ آنان بنگرد و با نگاه انتقادی-ساختاری به مسائل کودکان طبقات فرودست بیاندیشد و از خلال آموزش والدین و کودکان در راستای افزایش قدرت و ارتقاء کیفیت زندگی این قشر مطرود از جامعه گام بردارد.

در این مجال قصد بر این است تا از خلال عملکرد انجمن پویش و همچنین مشاهدات و گفتگوهای صورت‌گرفته در حین یکی از نشست‌های ماهانۀ انجمن و بازنمایی‌ای که انجمن از خلال فضای مجازی از خود ارائه می‌دهد، به اختصار به بررسی و سنجش فعالیت این ان‌جی‌او پرداخته شود. در این یادداشت به‌جای واژۀ سمن، تعمداً مفهوم ان‌جی‌او به کار گرفته می‌­شود. سمن صرفاً اشاره به مردم‌نهاد بودن سازمان دارد و آن را از رویکرد معطوف به سویه‌های انتقادی و ساختاری تهی می‌سازد. اما ان‌جی‌او در مقام سازمانی که غیردولتی است و دقیقاً از همین جایگاه قرار است به نقد ساختاری فعالیت‌های دولتی در سطح کلان بپردازد تا از بازتولید چرخۀ آسیب پیشگیری گردد و در همین راستا با هدف ارتقاء کیفی زندگی کودکان طبقۀ فرودست که شامل کودکان کار و بازمانده از تحصیل نیز می‌شود، به ارائۀ خدمات آموزشی و حمایتی ­بپردازد.

در ابتدا به معرفی کوتاهی از انجمن پویش به قلم «علی مظفری» می‌پردازیم که در پاییز ۹۵ ذیل پژوهش گروه رهایی، تحقیق و نگاشته شده است:

«محمود آباد روستایی صنعتی است که بسیاری از ساکنان آن را کارگران افغانستانی کوره‌های آجرپزی و سایر صنایع کوچک تشکیل می‌دهند. بخش وسیعی از زمین‌های این محدوده را کوره‌های آجرپزی پر کرده‌اند که از سالیان دور بخشی از نیاز تهران به مصالح ساختمانی را تهیه می‌­کنند. هر چند دودکش‌­های بلند این کوره‌ها سال‌هاست که خاموش شده‌اند و کوره‌های تونلی جدید جای آن‌ها را گرفته‌اند، اما کارگران مهاجر افغانستانی عمدتاً در کنار خود کوره‌ها در اتاق‌های کنار کوره (خانه‌های سر کوره) با خانواده‌هایشان زندگی می‌کنند. مؤسسان جوان خانه کودک محمود آباد در بازدیدی که سال ۱۳۸۷ از این منطقه داشتند تصمیم گرفتند تا فعالیت­‌های آموزشی و پرورشی را برای کودکان ساکن کوره‌ها به راه اندازند. آن‌ها پس از آنکه مدرسۀ خودگران متعلق به مهاجران افغانستانی تعطیل گردید مصمم شدند تا فعالیت­شان را گسترش داده و شرایط آموزش پایه را برای کودکان افغانستانی که امکان ورود به مدارس دولتی را نداشتند، فراهم نمایند… باری، نتیجه آن گردید که خانه کودک محمودآباد در همان سال کار خود را با آموزش ۱۲۰ کودک (ایرانی و افغانستانی) و به کمک معلمان محلی در مقطع دبستان آغاز نمود. از آن سال تا به‌کنون خانه کودک هر سال با فراهم آوردن امکانات سخت‌افزاری و نرم‌افزاری لازم، سعی نموده است تا شرایط حدأقلی برای تحصیل کودکان مهاجر و محروم بومی ساکن محمودآباد فراهم آورد و از دیگر سو کوشیده است با جذب نیروهای متخصص، تقویت کتابخانه و اجرای طرح‌هایی نظیر «با من بخوان»، حرفه‌­آموزی، پژوهش عملی مشارکتی و… به ارتقاء مهارت‌های شخصی و اجتماعی این کودکان بپردازد. در سال ۱۳۹۰ مسئولین مجموعه، کلاس‌های نوجوانان را، با کمک گرفتن از داوطلبان متخصص (که عمدتاً دانشجو هستند) راه‌اندازی نمودند… تجربۀ سال‌های گذشته نشان داده است پشتیبانی از کودکان آسیب‌دیده و محروم بدون در نظر داشتن شرایط خانوادگی و اجتماعی آن‌ها نیمه‌کاره خواهد ماند. در دو سال اخیر با اضافه‌شدن کمیته‌های مددکاری، توانمندسازی و بهداشت و تغذیه حوزۀ فعالیت‌های انجمن در رابطه با کودکان گسترش پیدا نموده است. این سه کمیته در همکاری با کمیتۀ پرورش و آموزش، پشتیبانی از کودکان را با حمایت از خانوادۀ آن‌ها وارد مرحلۀ جدیدی نموده‌اند. به طور کلی این سه واحد در همکاری نزدیک با یکدیگر وظیفه دارند تا پشتوانۀ اجتماعی و تربیتی کودکان را از طریق ارتباط با خانوادۀ آن‌ها بهبود بخشند و شرایط بهتری را برای زندگی روزمره کودکان، خارج از خانه کودک نیز فراهم آورند».

یکی از اهداف اساسی فعالیت انجمن پویش، بازگرداندن کودکان بازمانده از تحصیل به چرخۀ تحصیل رسمی عنوان شده است. آنان اعتقاد دارند با وجود مشکلاتی که برخی از این کودکان در مدارس رسمی دارند، مزایای تحصیل این کودکان در این مدارس بیش از معایب آن است و لذا تمام تلاش­‌شان ثبت‌نام کودکان در مدارس رسمی است. تلاشی که باید قدردان آن بود؛ بویژه در فضایی که گاهی شنیده می‌شود قدرت­مندشدن جامعۀ هدف و یا خارج‌شدن­­شان از زیر چتر حمایتی ان‌جی‌اوها برای برخی از این مؤسسات، نگرانی کاهش آمار سازمانی‌شان را در پی دارد. در همین راستا، از فعالیت‌های عمدۀ انجمن پویش، تلاش برای ارتباط با مدیران مدارس و حفظ رابطۀ حمایتی و آموزشی خود جهت کاهش مسائل کودکانی است که در مدارس ثبت‌نام شده‌اند. آن عدۀ قلیلی نیز که نتوانسته‌اند وارد چرخۀ رسمی آموزش شوند، در محل ساختمان انجمن پویش – خانه کودک محمودآباد – به آموزش و یادگیری مشغول­‌اند.

ارائۀ «گزارشات دقیق» از عملکرد انجمن، یکی از نقاط قوت این ان‌جی‌او است. گزارشاتی از فعالیت‌های مختلف همچون کلاس‌های سوادآموزی بزرگسالان، آموزش پایه به کودکان، طرح «با من بخوان»، نمایشگاه‌هایی همچون مهمانی کتاب و… که در فضاهای مجازی و بویژه کانال تلگرام انجمن ارائه می‌گردد، شناخت نسبتاً دقیقی از فعالیت انجمن به دست می‌دهد.

ارائۀ «گزارشات دقیق» از عملکرد انجمن، یکی از نقاط قوت این ان‌جی‌او است. گزارشاتی از فعالیت‌های مختلف همچون کلاس‌های سوادآموزی بزرگسالان، آموزش پایه به کودکان، طرح «با من بخوان»، نمایشگاه‌هایی همچون مهمانی کتاب و… که در فضاهای مجازی و بویژه کانال تلگرام انجمن ارائه می‌گردد، شناخت نسبتاً دقیقی از فعالیت انجمن به دست می‌دهد. نکتۀ مثبتی که این اواخر در عملکرد انجمن پویش دیده شد، واکنش آن در مقابل زلزلۀ­ کرمانشاه بود. برخلاف بسیاری از ان‌جی‌اوها و مؤسسات که خود وارد گود شده و تمایل داشتند با نام مؤسسۀ خود اقلام و لوازم مورد نیاز را تهیه و به دست زلزله‌زدگان برسانند، انجمن پویش با اعلام شماره حساب­ گروه‌های تخصصی‌تر دیگر – در کانال تلگرامش – از جمله گروه امداد دانشجویان دانشگاه علامه و تهران، واکنش حرفه‌ای‌تری از خود به نمایش گذاشت و اصراری بر نشان دادن خود نداشت.

تشکیل منظم «جلسات عمومی» برای انتخاب هیأت مدیره و انتخاب مدیرعامل توسط هیأت مدیره نیز از دیگر نقاط قوت این انجمن است. چرخشی بودن سکان مدیریت و تقسیم قدرت بین افراد است که می‌تواند حیات اجتماعی یک ان‌جی‌او را به مثابۀ یک نهاد زنده و مردمی و دموکرات تضمین کند و این خصیصه در پویش کاملاً به چشم می‌آید. عدم استفاده از تصاویر جامعۀ هدف برای جذب مخاطب نیز از نکات مثبت و بسیار با اهمیت فعالیت این ان‌جی‌او است. انجمن پویش عکاسی از درد جامعۀ هدف را ممنوع دانسته و تلاش می‌کند تا از راه‌های دیگر، درد جامعۀ هدفش را نشان داده تا جهت جذب نیروی داوطلب و خیرین اطلاع‌رسانی مناسب انجام شود و بدین ترتیب جامعۀ هدفش را سوژۀ جلب ترحم و جذب خیر نسازد.

برگزاری دومین نشست­ از سلسله نشست‌های ماهانۀ انجمن پویش – در روز پنجشنبه ۱۶ آذر ۹۶ – مصادف شده بود با روز دانشجو و همراه شده بود با برگزاری کارگاه «اصول و تکنیک‌های تسهیل­گری در پروژه‌های اجتماع‌محور». نگارنده، این همزمانی را به فال نیک گرفته و همراهی سه مؤلفۀ «مسئولیت اجتماعی افراد نسبت به جامعه»، «دانش انتقادی-اجتماعی اهالی دانشگاه»، و «ورود به عرصۀ عمل در میدان مسائل اجتماعی» را نقطۀ قوت این ان‌جی‌او می‌داند که قطعاً یکی از دلایل مهم آن حضور مدیرعامل و هیأت مدیرۀ جوان، تحصیل‌کرده و آگاه به دانش علوم اجتماعی است.

از نکات جالب توجه این نشست، «اعلان عمومی» برگزاری آن بود. اعلانی که به حضور یکی از اعضاء هیأت مدیره «انجمن حمایت از حقوق کودکان» انجامیده بود و ایشان علت حضورش در این جلسه را مشخصاً همین اطلاع‌رسانی عمومی انجمن پویش برای برگزاری این کارگاه می‌دانست. اطلاع‌رسانی‌ای که به زعم ایشان کمتر در فضای ان‌جی‌اویی صورت می‌گیرد، چرا که ان‌جی‌اوها اغلب یا نشست‌های منظم ماهانه ندارند و یا اگر داشته باشند، اینگونه نشست­‌ها و کارگاه­‌ها را درون‌سازمانی برگزار می‌کنند و خود را به راحتی در معرض سنجش و نقد افراد یا مؤسسات دیگر قرار نمی‌دهند. شاید بتوان گفت رفتار انجمن پویش، رفتاری حرفه‌ای است که از سازمان‌هایی برمی‌آید که در علم مدیریت در گروه «سیستم‌های گشوده (Open Systems)» جای می‌گیرند.

باید گفت مفهوم «برون‌سپاری» که در ساحت فعالیت‌های اجتماع‌محور و پروژه‌های تسهیلگری اجتماعی بسیار شنیده می‌شود، در انجمن پویش به واقع دیده می‌شود. توانمندسازی جامعۀ هدف و واگذاری امور به آن‌ها باید از اهداف اولیۀ سازمان‌های مردمی باشد چراکه می‌تواند به مطالبه‌گری هر چه بیشتر آن‌ها بیانجامد.

اما نکتۀ برجسته‌ای که در این نشست به چشم می‌آمد، حضور فعال و پررنگ بانوان افغانستانی در مقام مربیان و آموزش‌دهندگان و همچنین به عنوان مدیر داخلی ان‌جی‌او بود. باید گفت مفهوم «برون‌سپاری» که در ساحت فعالیت‌های اجتماع‌محور و پروژه‌های تسهیلگری اجتماعی بسیار شنیده می‌شود، در انجمن پویش به واقع دیده می‌شود. توانمندسازی جامعۀ هدف و واگذاری امور به آن‌ها باید از اهداف اولیۀ سازمان‌های مردمی باشد چراکه می‌تواند به مطالبه‌گری هر چه بیشتر آن‌ها بیانجامد. اساساً خواست مطالبات از سوی خود جامعۀ هدف است که می‌تواند این مطالبات را دردمندتر و واقع‌بینانه‌تر نشان دهد و امید داشته باشد با پیگیری جدی‌تر به نتایج قابل‌توجه‌تری دست یابد.

اما از کاستی‌های انجمن پویش نیز باید گفت. از نقاط ضعف این انجمن باید به همهمه و شلوغی کانال تلگرام آن اشاره کرد. همهمه‌ای که بدون طبقه‌بندی مطالب، همۀ یادداشت‌ها، عکس‌ها، فیلم‌ها و گزارشات را بی ­هیچ دسته‌بندی‌ای در کنار یکدیگر قرار می‌دهد. گاهی مطالب مربوط به خود انجمن و فعالیت‌ها و عملکرد آن است، گاهی پیام‌ها و ویدئوهای آموزشی است، گاهی یادداشت‌های علمی-انتقادی از اعضاء هیأت مدیره و هیأت تحریریه و گاهی نیز جستارهایی از سایت‌ها و گروه‌های دیگر. به طور کلی، به نظر می‌رسد بخش مدیریت سایت و فضاهای مجازی در انجمن پویش به بازنگری دوباره‌ای نیاز دارد تا تمام ظرفیت‌های محتوایی آن به‌طور مؤثر دیده شود و باعث جذب هرچه بیشتر مخاطبان انجمن گردد.

در پایان، شاید باید از لزوم پایبندی بیشتر انجمن پویش به مواضع انتقادی و خواست تغییرات حقوقی و ساختاری کلان گفت. پایبندی انجمن به رویکرد انتقادی-ساختاری به مسائل اجتماعی کاملاً مشهود است اما به‌نظر کافی نمی‌رسد. این رویکرد را می‌توان از خلال یادداشت‌هایی که به قلم اعضاء هیأت مدیره و هیأت تحریریۀ انجمن نگاشته می‌شود، دید. یادداشت‌هایی که تحت عناوینی همچون «رسانه و کودک کار» – این یادداشت، تحلیلی انتقادی از ورود رسانه­ به میدان آسیب‌های اجتماعی به‌دست می‌دهد و به‌درستی معتقد است رسانه اذهان مردم را از دلالت‌های اقتصادی و سیاسی کار کودک دور کرده و به جای تبیین علل بنیادین، صرفاً در جهت جذب ترحم جامعه گام برمی‌دارد – در کانال انجمن به اشتراک گذاشته شده­ و با مطالعۀ آن‌ها دغدغۀ انسانی و سویه‌های انتقادی-اجتماعی این ان‌جی‌او وجهۀ بارزتری از خود به نمایش می‌گذارد. اما یادداشت‌هایی همچون «کودک در آیینۀ قانون» که به مسئلۀ دردناک قتل کودکان زیر ۱۸ سال می‌پردازد، هرچند در جایگاه خود به آگاهی‌رسانی عمومی و حساس­‌سازی موضوع کمک می‌کند و مفید است، اما نگاه به این‌چنین مسائلی از موضعی بی‌طرف که صرفاً به بیان مواضع حقوقی و قانونی در نسبت با کودک می‌پردازد، ناکافی است. انتظار می‌رود انجمن پویش با دانش اجتماعی و رویکرد دقیقی که به مسائل اجتماعی دارد، با قدرت بیشتری در عرصۀ حقوق کودک و «پیشگیری» از ساخت اجتماعی طبقات فرودست و ایجاد کودکان کار و بازماندگان از تحصیل، قلم زند و عمل کند. امید است تلاش فعالین آگاه و پرتلاش این انجمن، در روزگار آتی نیز همچنان با نگاه انتقادی دقیق­ و تلاش دغدغه‌مند انسانی همراه باشد تا الگویی باشد برای فعالیت ان‌جی‌اوییِ رهایی‌بخش.

| صحرا اکرامی، فعال اجتماعی و دانشجوی دکترای جامعه‌شناسی دانشگاه تهران |